Collectif Argia
Paris, 1950eko hamarkada. Kale arrunt bat, astegun goiz bat. Gizon bat dabil, ogi luze bat besapean, aurreko espaloitik argazkilari bat pazientziaz begira duela susmatu gabe. Argazkilari hori aspalditik dago hor. Zain dago. Begiratzen du. Ez du gertaera bat bilatzen, ez argi dramatiko bat, ez keinu heroiko bat. Eguneroko keinu bat besterik ez.
Eta hala ere, argazki honetako zerbaitek dio: gizon hau existitzen da. Haren bizitzak begiratua izatea merezi du.
Hori da argazkilaritza humanista. Edozein definizioren aurretik, uste bat: gizaki arruntak irudiaren erdian egotea merezi du. Gizakia bere egunerokotasunean nabarmentzen du, enpatiaz, duintasunez eta baikortasunez betetako begirada batekin.
Askotan 1930eko hamarkadan jaio eta Bigarren Mundu Gerraren ondoren heldutasunera iritsi zen frantses korronte gisa aurkezten da. Definizioa zuzena da, baina istorioaren zati bat besterik ez du kontatzen. Argazkilari hauek batzen dituena ez baita lehenik estilo bat, garai bat edo geografia bat: asmo bat da. Gizakia irudiaren erdian jartzea, bere ingurunean, egunerokotasunari arretaz begiratzea, existentzia bakoitzaren duintasuna aitortzea. Hari gidari horrek gidatzen du dosier osoa. Frantses korrontearekin hasiko gara, historiak « argazkilaritza humanista » izena eman zionarekin, eta gero ikusiko dugu begirada berak mugak eta kontinenteak zeharkatu zituela, beste leku batzuetan beste forma, izen eta historia batzuk hartuz. Nahita laburra den ikuspegia, ez osoa: artikulu hau sarrera atea da, hurrengoek xehetasunetan sartuko dira.
Lehen puntua, askotan harritzen duena: « humanista » deitzen diegun argazkilariek ez zuten inoiz beren burua horrela definitu. Surrealismoa bezalako beste mugimendu artistiko batzuek ez bezala, ez dago manifesturik, ez programarik, ez talde eraturik. Artearen historiak izendatu zuen aldi hori geroago: gizaki arruntera, kalera, egunerokotasunera jotzen zuten afinitate komunak zituzten frantses argazkilari batzuena. Elkar ezagutzen dute, elkarrekin erakusten dute, batzuetan elkarren ondoan lan egiten dute, bereziki Rapho agentzian.
Esparrua hau da: frantses mugimendu bat, 1930eko hamarkadan jaioa, gerraostean bere urrezko aroa bizi duena eta 1960ko hamarkadan amaitzen dena. Gaur egun argazki ondarearen parte den korrontea.
Baina zer geratzen da benetan? Hori da dosier hau zeharkatzen duen galdera, eta haren azken artikuluak erantzuten saiatuko dena.
Argazkilaritza humanista askotan zuri-beltzarekin, Pariseko kaleekin, lanak higatutako edo poz xumeak argitutako aurpegiekin lotzen da. Ez da faltsua, baina murriztailea da. Korronte hau definitzen duena ez baita estetika bat. Begirada bat da.
Gizakia maite duen argazkilariaren begirada.
Haren gai kuttunak: kalea, lana, jaia, haurtzaroa, zahartzaroa, eguneroko keinuak. Lapurtutako musu bat, petanka partida bat, eskola patio batean korrika dabilen haur bat. Une iheskorrak, bizi-bizian harrapatuak, « à la sauvette », Henri Cartier-Bresson-en liburuaren izenburua erabiltzeko.
Asmo hori lau jarreratan gauzatzen da zehazki (koadro txikitan aurkeztuak).
Subjektuarekin harreman bat eraiki, laburra bada ere, isila bada ere. Enpatia argazkilari hauen ezaugarri komuna da. Bestea pertsona gisa aitortzen, haren existentziaz interesatzen eta errespetuz argazkitzen saiatzen dira, objektu edo ikur gisa baino.
Humanistek arintasuna argazkitzen dute, gerraostean berriz hasten den bizitza, baina baita pobrezia, behe-auzoak, gaua ere. Besterik gabe, ez dute salatzen: ez dago miserabilismorik, ez dago diskurtso militanterik. Izaki baten duintasuna, inoiz ez haren ahultasuna ikuspuntu gisa.
© Donation Willy Ronis, Kultura Ministerioa (Frantzia), Ondarearen eta Argazkilaritzaren Mediateka, GrandPalaisRmn Photo zabalkundea
Une erabakigarria ez da inprobisatua, argazkilaria kasualitatez iritsiko balitz bezala argazkia ateratzeko. Aitzitik, itxaron eta aurreikusi egiten da: bilaketa bat da. Aurrez pentsatu ezin dena dena lerrokatzen den une zehatza da. Ez da argazkia atera aurretik ulertzea kontua, hor egotea baizik, irekita, gertatzen dena harrapatzeko prest. Errealitatearekiko eskuragarritasun horrek ez du, hala ere, eszenaratze oro baztertzen: Robert Doisneauk batzuetan erabiltzen du, gertaera bat dokumentatu beharrean giza egia bat adierazteko aukera ematen dionean. Le Baiser de l'Hôtel de Ville, bi aktore gazterekin egina, da adibiderik ospetsuena.
Cartier-Bressonek orduz ordu itxaroten zuen pertsonaia egokiak bere koadroan sar zitezen. Hainbat aldiz itzultzen zen leku berera argi bera aurkitzeko. Pazientzia ez da murriztapen bat: begirada zuzenaren baldintza da.
Azkenik, hiru nahasketa saihestu behar dira. Argazkilaritza humanista argazkilaritza sozialetik bereizten da bere asmoagatik eta helburuagatik: bigarrenak bidegabekeria bat salatu, errealitate bat dokumentatu edo eztabaida publikoa elikatu nahi duen lekuan, lehenak pobrezia, lana edo existentziaren zailtasunak erakuts ditzake erakustaldi batera murriztu gabe. Argazki kazetaritzatik ere bereizten da: ez du gertaera baten berri ematen, existentziako uneen lekukotasuna ematen du. Azkenik, street photography-rekin kalearen eta ustekabearen zaletasuna partekatzen du, baina haien ikuspegiak ez dira nahasten: gaur egungo kale argazkilaritzak askotan bilaketa formalagoa edo pertsonalagoa egiten du, argazkilaritza humanistak, berriz, bestearekiko topaketa eta haren duintasuna bere begiradaren muin bihurtzen ditu. Bereizketa hauetara itzuliko gara hurrengo artikuluetan.
Aitzindariak, urrezko aroa, oinordekoak eta gaur egun.
Frantziako aldiak irekitzen du dosierra. Dena 1930eko hamarkadan hasten da, klase herrikoiak eta lanbide txikiak argazkitzera kalera jaisten diren aitzindariekin. Haien artean, André Kertészek begirada berria ekartzen dio Parisi, eta Brassaïk bisagra lana egiten du: haren Pariseko gaua, kafetegiak, behe-auzoak oraindik argazkilaritza sozialetik hurbil daude, baina giroak gizakiak bezainbeste balio du jada. Estetikoagoa da, eta ez hain adostasunezkoa. Gero urrezko aroa dator, 1945-1960: bi gerratatik ateratzen gara, argazkilaritza gizakian zentratzen da balio gisa, eta aldizkari ilustratuen gorakadak erreportajeen eskari handia sortzen du. Korrontea emeki itzaltzen da 1960ko hamarkadaren bueltan.
© Donation André Kertész, Kultura Ministerioa (Frantzia), Ondarearen eta Argazkilaritzaren Mediateka, GrandPalaisRmn Photo zabalkundea
Estatu Batuetan, apur bat lehenago, korronte aitzindari bat garatzen da: argazkilaritza sozial dokumentala. 1905 inguruan, Lewis Hine da haren aitzindarietako bat, haurren lanaren salaketarekin. Ondoren, Depresio Handian, Farm Security Administrationeko argazkilariak datoz: Dorothea Lange, Walker Evans, Arthur Rothstein, Gordon Parks. Ondo ikusi behar da nork ordaintzen dien: Estatu federal estatubatuarrak eskatzen ditu irudi hauek, pobrezia dokumentatzeko eta bere erreformak oinarritzeko. Frantsesek salatu gabe erakusten duten lekuan, estatubatuarrek erreformak sustatzeko dokumentatzen dute. Bi ikuspegi paralelo, bi asmo sakonki desberdin.
© Lewis Hine, A little spinner in the Mollahan Mills, Newberry, S.C., 1908. Domeinu publikoa (iturria: Library of Congress, National Child Labor Committee Collection)
Berreraikuntzak lekukotasun behar bera sortzen du nonahi, gurean bezala tarte berean, gerraostetik 1960ko hamarkadaren amaierara. Baina herrialde bakoitzak bere erara erantzuten dio, eta inork ez du « humanismoa » aldarrikatzen. Suitzan, Werner Bischofek sei hilabetez zeharkatzen du Europa suntsitua 1945eko neguaz geroztik: Roermondeko mutiko baten erretratua, gerra tranpa batek begia kenduta, Du aldizkariaren azalean agertzen da 1946ko maiatzean, « Lagundu Europako haurrei » izenburupean. Italian, bertan inork izendatu nahi izan ez zuen korronte bat, argazkilariek « errealismo lirikoa » deitzen zutena, Hegoaldera eta xumeengana jaisten da. Britainia Handian, prentsa ilustratuak ez du kontsolatzen: salatu eta erreformak eskatzen ditu. Herbehereetan, argazkilaritza klandestinitatetik atera berria da; gerraostea egituratuko zuen elkartea 1945ean jaio zen, okupatzaileak debekatuta zeukan arren goseko negua argazkitzen zuten erresistentzia talde batetik. Eta Espainian, Francoren garaian, jendea zintzoki argazkitzea ekintza politikoa da jada berez. Frantses korrontearen ahaide diren hainbat begirada. Inoiz ez guztiz bera.
© Herbehereak, goseko negua (Hongerwinter), 1944. Murrizketa ezagunik ez (iturria: Nationaal Archief / Spaarnestad Photo)
Urrezko aroaren eta gure artean, trantsizio belaunaldi batek sua mantentzen du. Sabine Weiss lehenik, korronteko pertsonaia handia, haren obrak urrezko aroaren zati handi bat hartzen baitu. Gero Jean Dieuzaide, Marc Paygnard (Argia Kolektiboaren aitabitxia), Édouard Boubat. Begirada luzatzen dute korrontea bera jada itzalita dagoenean. Ondare hau ez da frantsesa soilik: Estatu Batuetan, 1958an, Robert Frankek The Americans argitaratzen du, argazkilari atzerritar handi batek herrialde oso bati egindako begirada, gizakia argazkitzeko modua bere aldetik aldatzen duena.
Gaur egun, argazkilaritza humanista argazki ondarearen parte da. Jaiotzen ikusi zuen mundua desagertu da, praktikak sakonki aldatu dira, eta irudiak ez dira jada modu berean zirkulatzen. Hala ere, haren eragina iraunkorra da. Gerraosteko Pariseko kaleekin lotutako estilo bat baino gehiago, argazkilaritza humanistak errealitatea begiratzeko dugun modua aldatu zuen betiko: existentzia arrunta, keinu xumeak eta bizitza anonimoak gai nagusi bihur zitezkeela baieztatu zuen. Haren balio batzuek argazkilaritza garaikidea zeharkatzen jarraitzen dute: besteari emandako arreta, topaketa baten bilaketa, errespetuz eta duintasunez argazkitzeko nahia. Ez dute derrigorrez forma bera hartzen, ezta bide bera ere, baina gizakia beren ikuspegiaren erdian jartzen jarraitzen duten egileengan presente daude. Zein argazkilarik daramate gaur egun ondare hori, zein formatan eta zein asmorekin: hori da dosier honen azken artikuluaren gaia.
© Arnaud Elissalde
© Pierre Le Forestier
Zergatik eskaintzen dio Hendaian oinarritutako kolektibo batek dosier oso bat argazkilaritza humanistari?
Ez nostalgiagatik. Ez 1950eko hamarkadako estetika bat Bidasoako kaietan berpizteko. Eta ezta argazkilaritzaren historiaren parte den korronte baten oinordeko gisa aurkezteko ere.
Izan ere, funtsean, argazkilaritza humanistan interesatzen zaiguna ez da garai bat, lurralde bat edo estilo bat soilik. Asmo bat da: besteari begiratzeko modu bat, existentzia bakoitza arreta merezi duen gisa hartzea, behaketa hutsa baino topaketa bilatzea. Testuinguru jakin batean jaiotako asmoa, Frantzian, gerraostean, geroztik mugak zeharkatu dituena eta praktika oso desberdinak dituzten argazkilariak inspiratzen jarraitzen duena.
Izpiritu horretan kokatzen da Argia kolektiboaren ikuspegia. Argazkilari humanistekin partekatzen duguna ez da errepikatu beharreko eredu bat, sakonki gaurkoak diren balioak baizik: argazkitutako pertsonekiko errespetua, gizakia irudiaren erdian jartzeko nahia, inoiz bere ingurunetik, lurraldetik eta historiatik isolatu gabe.
Gizakiari emandako arreta hori Argiaren oinarriekin bat dator: argazkilaritzaren inguruko topaketa guneak sortzea, begirada baten transmisioa sustatzea, mundu berean bizi direnekin irudiak partekatzea. Hendaian eta Euskal Herrian errotua, kolektiboa lurralde berezi batean eraikitzen da, baina kanpotik datozen begiradei irekita egoteko nahiarekin.
Hiru Koroen Jaialdia ikuspegi berean kokatzen da. Ez du iraganeko korronte finko bat ospatzeko helbururik, historia hori eraiki zuten argazkien eta gaur egun ere mundua galdetzen duten eta gizakia beren diskurtsoaren muinean jartzen duten egile garaikideen arteko elkarrizketa sortzekoa baizik. Belaunaldien, lurraldeen eta begiratzeko modu desberdinen arteko topagunea.
Argazkilaritza humanista gizaki arrunta irudiaren erdian jartzen duen korrontea da, enpatiaz, duintasunez eta baikortasunez. Ez da lehenik estilo bat, asmo bat baizik: egunerokotasunari begiratu eta existentzia bakoitzaren duintasuna aitortu.
1930eko hamarkadan jaiotako frantses mugimendua da, 1945 eta 1960 artean bere urrezko aroa bizi zuena, Bigarren Mundu Gerraren ondoren, 1960ko hamarkadaren bueltan itzali aurretik.
Pertsonaia nagusien artean: Robert Doisneau, Willy Ronis, Henri Cartier-Bresson, Brassaï, André Kertész, Sabine Weiss, Édouard Boubat edo Jean Dieuzaide. Asko Rapho agentziarekin lotuta zeuden.
Argazkilaritza sozialak bidegabekeria bat salatu edo errealitate bat dokumentatu nahi du eztabaida bat elikatzeko. Argazkilaritza humanistak pobrezia edo lana erakuts ditzake, baina erakustaldi batera murriztu gabe: existentziako uneen lekukotasuna ematen du, errespetuz.
Erakusketak, ekitaldiak, proiektu deialdiak eta blogeko artikuluak: jaso Argia Kolektiboaren albiste nagusiak zuzenean zure postontzian.
Argazki begirada, atzotik 2027ko urteurren urtera.
Cookieak
Guk eta hautatutako hirugarrenek cookieak edo antzeko teknologiak erabiltzen ditugu helburu teknikoetarako eta, zure baimenarekin, esperientzia, neurketa eta marketin helburuetarako.
